Refleksje na kanwie opracowania prof. Bazylego Poskrobko pt. „Wartość lasu, jego dóbr i świadczeń jako kapitału naturalnego"

3 posts / 0 new
Ostatni wpis
Artur Michałowski
Refleksje na kanwie opracowania prof. Bazylego Poskrobko pt. „Wartość lasu, jego dóbr i świadczeń jako kapitału naturalnego"

W opracowaniu prof. dr hab. Bazyli Poskrobko przyjął jako cel analizę „... problemów wartościowania dóbr i usług środowiska w okresie przejściowym od cywilizacji industrialnej do postindustrialnej”. Wyniki przeprowadzonej analizy inspirują i zachęcają do refleksji. Jednym z najważniejszych obszarów analizy jest określenie relacji pomiędzy ekonomicznymi kategoriami bogactwa przyrodniczego i kapitału przyrodniczego a kategorią usług środowiska. Przyjmując perspektywę ekonomiki usług można założyć, iż kategorie bogactwa przyrodniczego i kapitału przyrodniczego powinny odnosić się do sumy dostępnych na danym obszarze zasobów, walorów i procesów przyrodniczych z których korzysta człowiek i gospodarka. Usługi środowiska przyrodniczego są zaś już konsumowane przez społeczeństwo jako „wyprodukowane” przez „gospodarkę ekosystemu”. W tym świetle procesy przyrodnicze stanowią element bogactwa przyrodniczego i kapitału przyrodniczego (naturalnego), a ich część dostarcza usług środowiska. Dotychczas nie uzgodniono jednolitego podejścia do ekonomicznej kategorii usług środowiska. W procesowym ich ujęciu należy je rozumieć jako przeprowadzane przez organizmy żywe i siły geofizyczne procesy przyrodnicze w ekosystemach, które przetwarzając materię, energię, informację i przestrzeń bezpośrednio lub pośrednio przyczyniają się do zmniejszania entropii oraz zachowania zrównoważonego rozwoju makrosystemu środowisko przyrodnicze-społeczeństwo-gospodarka. W literaturze przedmiotu usługi środowiska są również wyrażane różnorodnymi systemami ich klasyfikacji. Na podstawie proponowanej definicji usług środowiska należy wyodrębnić ich następujące grupy:

  • materialne usługi środowiska – przetwarzające materię, na przykład produkcja biomasy i rozkład zanieczyszczeń i odpadów,
  • energetyczne usługi środowiska – przetwarzające energię, na przykład akumulacja energii słonecznej w tkankach organizmów i dostarczanie energii z wnętrza Ziemi,
  • informacyjne usługi środowiska – przetwarzające informacje, na przykład informacja genetyczna oraz naukowa i artystyczna,
  • przestrzenne usługi środowiska – przetwarzające przestrzeń, na przykład regeneracja zniszczonego antropogenicznie terenu i zachowywanie jego dynamicznej równowagi ekologicznej.

Analiza kategorii usług środowiska wymaga dynamicznego podejścia do procesów gospodarowania i uwzględnienia czasu jako przyczyny zmian i wymiaru. Należy zatem przyjąć założenie konieczności zestawiania zmiennych ekonomiczno-ekologicznych ze zmiennymi czasu celem uzyskania strumieniowego charakteru usług środowiska. Modele ekonomiczne opisują strumienie w sposób dyskretny lub/i ciągły. Pierwszy z nich częściej jest wykorzystywany w praktyce, drugi zaś w analizach teoretycznych. Kolejne konsekwencje ekonomiczno-ekologiczne wynikają z przyjętej w opracowaniu konieczności realizacji paradygmatu zrównoważonego rozwoju (trwałego, zrównoważonego i samopodtrzymującego się rozwoju) i zielonej gospodarki. W ekonomicznej ocenie wartości lasu szczególną uwagę należy zwracać na procesy naturalnej cykliczności rozwoju ekosystemów. Wydaje się więc, że zależność pomiędzy stanem różnorodności biologicznej i bogactwa natury jest jeszcze bardziej skomplikowana. Należy również zauważyć, że dążenie do stałego utrzymywania możliwie najwyższych wskaźników gatunkowej różnorodności biologicznej może prowadzić do niezbędności intensywnego kształtowania środowiska przyrodniczego – jest to natomiast związane z nakładami ekonomiczno-finansowymi. Aspekt ten wynika z własności sukcesji ekologicznej polegającej na wymianie składu gatunkowego. Następuje bowiem wzrost liczebności jednych gatunków i zmniejszenie się innych. Przy analizie tego problemu nie można pomijać roli rozmieszczenia i przemieszczania się osobników populacji w przestrzeni. Czas i sposób jej wypełnienia nawet przez określony gatunek może znacząco wpłynąć na organizację i dynamikę ekosystemu, który dostarcza zasobów, dóbr i usług środowiska. Ponadto problemy mogą powodować występujące sprzeczności celów ochrony różnorodności biologicznej, na przykład priorytety w utrzymywaniu różnorodności flory i fauny. Stan zasobów różnorodności biologicznej w danym momencie rozwoju ekosystemu determinuje rodzaj, jakość i gęstość strumieni usług środowiska na rzecz społeczeństwa i gospodarki. Z gospodarczo-ekologicznego punktu widzenia wydziela się grupy funkcjonalne gatunków, jednak wymóg większej precyzyjności w procesach gospodarowania środowiskiem leśnym wprowadza nieodzowność zmniejszania ryzyka ekologicznego. Można także poddać rozważaniom przyrodnicze podstawy bogactwa narodu, na przykład postawić pytanie czy stanowią je procesy przyrodnicze usług środowiska, czy bezpośrednio rodzaj oraz stan ekosystemów i ich różnorodności biologicznej? Z pewnością w ocenie ekonomicznej wartości ekosystemów leśnych w praktyce należy oprzeć się na trzy-poziomowym podziale wartości środowiska przyrodniczego, między innymi wartościując jego prywatne i publiczne oraz globalne i lokalne usługi. W obecnym okresie kształtowania się gospodarki opartej na wiedzy szczególne znaczenie należy przywiązywać do wartości informacyjnych dóbr i usług środowiska leśnego. Dotyczy ona nie tylko usług rekreacyjno-turystycznych, ale również ich świadczenia w zakresie kulturowo-naukowym, w tym poprzez dostarczanie informacji genetycznej czy produktów i półproduktów biochemicznych ekosystemów. Stanem docelowym powinno być osiągnięcie gospodarki leśnej opartej na wiedzy, która będzie sprzyjać realizacji paradygmatu zrównoważonego rozwoju. W szerszej skali przestrzennej (na przykład administracyjnego regionu kraju) może to oznaczać lokalną potrzebę niezrównoważonej gospodarki leśnej (na przykład już funkcjonujących w praktyce parków narodowych lub rezerwatów). Problem ten jest ekonomicznym wyzwaniem naukowym i praktycznym, który uwidacznia zasadność zrównoważenia dostarczania globalnych i lokalnych usług środowiska. Zastosowanie mechanizmu rekompensat dla społeczności lokalnych jest niewystarczającym przy wdrażaniu paradygmatu zrównoważonego rozwoju cywilizacyjnego. Jest ono uwarunkowane między innymi jego holistycznym charakterem i podstawowym celem zwiększania jakości życia i szczęścia społeczeństwa.

Las Polski Obrazek użytkownika Las Polski
Wstęp do lasu prywatnego - dodatkowe uwagi po sesji "Wartość"

Korzystając z przywileju konsultacji społecznych, chcielibyśmy wyrazić swoją opinię na temat prawnych regulacji dotyczących wstępu do lasów niestanowiących własności Skarbu Państwa . Dotyczy to artykułu 28 Ustawy z dnia 28 września 1991 r. o lasach: Właściciel lasu niestanowiącego własności Skarbu Państwa może zakazać wstępu do lasu, oznaczając ten las tablicą z odpowiednim napisem. Był on przedmiotem uwag ekspertów, którzy wypowiadali się podczas sesji „Wartość”, profesorów Wojciecha Radeckiego i Bartosza Rakoczego. Prof. Radecki powiedział: Przepis wprowadzony w roku 1991 na fali reakcji na czasy poprzednie nadaje się do natychmiastowego uchylenia.  *** Obecnie niemal jedna piąta polskich lasów jest własnością prywatną. Realizacja programu zalesieniowego subsydiowanego ze środków Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich, a także perspektywa aktualizacji ewidencji gruntów poskutkuje dalszym wzrostem udziału powierzchni lasów niepaństwowych w całkowitej powierzchni lasów w Polsce. Tymczasem art. 28 Ustawy z dnia 28 września 1991 r. o lasach w jej dotychczasowym brzmieniu mówi: Właściciel lasu niestanowiącego własności Skarbu Państwa może zakazać wstępu do lasu, oznaczając ten las tablicą z odpowiednim napisem. To oznacza, że społeczeństwo nie ma zagwarantowanego dostępu do znacznej części polskich lasów. Na transparentach polskiego modelu leśnictwa umieszczamy hasło: „Lasy dostępne dla każdego” (hasło tej treści promowało Międzynarodowy Rok Lasów, 2011), zaś w prawie leśnym stanowiącym podstawę tego modelu mamy tablice z napisem zakazującym wstępu do lasu. Tę sprzeczność warto wyeliminować. *** Przepis art. 68 ust. 5 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej stanowi: Władze publiczne popierają rozwój kultury fizycznej, zwłaszcza wśród dzieci i młodzieży. Integralną częścią kultury fizycznej jest rekreacja. Jednym z podstawowych obiektów rekreacji są lasy. Istnienie w naszej ustawie o lasach zapisu o możliwości zakazania wstępu do znacznej części lasów bez żadnego istotnego powodu nie jest przejawem popierania rozwoju kultury fizycznej przez ustawodawcę. Możliwość zakazania wstępu do lasu bez istotnego powodu nie jest zgodna z duchem subsydiowania publicznego. W ramach PROW 2007–2013 subsydiowane jest zalesianie gruntów niskich klas bonitacyjnych. Wszystko na to wskazuje, że z podobnego wsparcia na zalesianie będzie można korzystać w perspektywie lat 2014–2020. Do tego subsydiowania dokłada się również polskie społeczeństwo – bezpośrednio (część subsydiów finansowana jest z polskiego budżetu) i pośrednio (płatności unijne, pochodzące z redystrybucji składek wpłacanych przez poszczególne państwa członkowskie UE, w tym i Polskę). Z czasem drzewostany na zalesionych powierzchniach wyrastają z fazy uprawy (do upraw leśnych o wysokości do 4 m nie wolno wchodzić także w Lasach Państwowych) i stają się potencjalnymi obiektami rekreacji. Oznaczenie tych drzewostanów tablicą z napisem np. „Zakaz wstępu – podstawa prawna: art. 28 ustawy o lasach” trudno będzie uznać za piękne podziękowanie społeczeństwu za subsydia.  *** Przykładami ustawowego zagwarantowania społeczeństwu prawa wstępu do wszystkich lasów w celach rekreacyjnych mogą być zapisy ustaw o lasach, które obowiązują w Austrii i Niemczech. Bardziej szczegółowe są przepisy ustawy austriackiej. Ich najistotniejsze fragmenty mają następujące brzmienie: § 33. 1. Każdy ma prawo wstępu do lasu i przebywania w nim w celach rekreacyjnych – z zastrzeżeniem przepisów ust. 2 i 3 i § 34 2. Do celów rekreacyjnych, o których mowa w ust. 1, nie mogą być wykorzystywane:a) powierzchnie leśne, w odniesieniu do których władze publiczne ustanowiły zakaz wstępu (...);b) powierzchnie leśne z urządzeniami gospodarstwa leśnego, takimi jak szkółki leśne, składnice leśne i manipulacyjne, miejsca składowania materiałów i sprzętu, budynki, miejsca użytkowania kolejek linowych i strefy zagrożenia wokół tychże urządzeń;c) uprawy leśne na powierzchniach odnowionych i zalesionych (...), które nie osiągnęły jeszcze wysokości trzech metrów. 3. Wykorzystywanie lasu w sposób innych niż określony w ust. 1, a mianowicie obozowanie w ciemności, rozbijanie namiotów, jazda pojazdami i jazda konna, jest dozwolone wyłącznie za zgodą właściciela lasu (...). Jazda na nartach w lesie w rejonie wyciągów narciarskich jest dozwolona wyłącznie po oznakowanych trasach narciarskich. Bieganie na nartach w terenie naturalnym jest dozwolone pod warunkiem zachowania należytej ostrożności (...). Natomiast zakładanie i użytkowanie specjalnych tras do biegów narciarskich dozwolone jest wyłącznie za zgodą właściciela lasu. (...).  (...) § 34. 1. Z zastrzeżeniem przepisów § 33 ust 2, las może zostać wyłączony przez jego właściciela z wykorzystywania do celów rekreacyjnych na czas określony (p. ust. 2) lub na czas nieokreślony (p. ust. 3). 2. Wyłączenie na czas określony jest dopuszczalne jedynie w odniesieniu do następujących powierzchni:a) miejsca budowy dróg i kolejek leśnych i innych urządzeń gospodarstwa leśnego;b) strefy zagrożenia w miejscach ścinki drzew, zrywki i wywozu drewna – w czasie trwania pozyskania drewna;c) powierzchnie leśne, na których wskutek wpływu czynników atmosferycznych zostały powalone lub połamane w dużej liczbie drzewa – do czasu uprzątnięcia tychże powierzchni;d) powierzchnie leśne, na których zwalczane są szkodniki leśne – tak długo, jak wymaga tego cel zwalczania;e) powierzchnie leśne, służące celom naukowym, które nie mogą zostać osiągnięte bez wyłączenia tychże powierzchni z wykorzystywania do celów rekreacji – w okresie służenia celom naukowym. 3. Wyłączenie na czas nieokreślony jest dopuszczalne wyłącznie w odniesieniu do powierzchni, które:a) w ramach leśnego użytkowania ubocznego są zajęte pod uprawy specjalne, takie jak plantacje choinek;(...) c) położone są w bezpośrednim sąsiedztwie domu właściciela lasu lub domów zatrudnionych u niego pracowników i które właściciel lasu zastrzega dla siebie lub zatrudnionych u niego pracowników; łączna wielkość tychże powierzchni nie może przekraczać 5% całkowitej powierzchni lasu danego właściciela i zarazem nie może wynosić więcej niż 15 ha; gdy całkowita powierzchnia leśna jest mniejsza niż 10 ha, z wykorzystywania do celów rekreacyjnych może zostać wyłączona powierzchnia nie większa niż 0,5 ha. Z kolei niemiecka federalna ustawa o lasach zawiera tylko ramowe przepisy o udostępnianiu społeczeństwu lasów niezależnie od formy własności gruntu. Stosowne zapisy sformułowane są w sposób następujący: § 14. 1. Dozwolony jest wstęp do lasu w celach rekreacyjnych. Jazda rowerem, poruszanie się na wózkach inwalidzkich i jazda konna w lesie są dozwolone jedynie po drogach i szlakach. Wykorzystywanie lasu odbywa się na własną odpowiedzialność. Uwaga ta odnosi się w szczególności do zagrożeń typowo leśnych. 2. Niemieckie kraje związkowe wydają regulacje szczegółowe we własnym zakresie. Kraje związkowe mogą ograniczyć prawo wstępu do lasu z ważnego powodu, zwłaszcza ze względów ochrony lasu, gospodarki leśnej lub łowieckiej oraz w celu ochrony osób odwiedzających las, ograniczenia znacznych szkód i obrony tych pozostałych interesów właściciela lasu, które są godne ochrony. Kraje związkowe mogą całkowicie lub częściowo zrównać status prawa do innych form wykorzystywania lasu ze statusem prawa do wchodzenia do lasu. *** Postawą wprowadzenia do naszej ustawy o lasach zapisu o prawie wstępu do lasu niezależnie od formy własności gruntu mogą być przepisy art. 64 ust. 3 i – przywołanego już – art. 68 ust. 5 Konstytucji. Przepis art. 64 ust. 3 mówi: Własność może być ograniczona tylko w drodze ustawy i tylko w zakresie, w jakim nie narusza ona istoty prawa własności. Należałoby przy tym zapewnić prywatnemu właścicielowi lasu możliwość uzyskania – w absolutnie wyjątkowych przypadkach – podmiotowego zwolnienia z obowiązku udostępnienia lasu społeczeństwu. Każdy wniosek o takie zwolnienie powinien być rozpatrywany w drodze specjalnego postępowania indywidualnego. Organ rozpatrujący wniosek (starosta) powinien zostać zobowiązany do porównania wagi interesów właściciela prywatnego z wagą interesów publicznych (rekreacja społeczeństwa), które zostałyby naruszone w razie ewentualnego przyjęcia wniosku, i do wydania decyzji w oparciu o wyniki tego porównania.

Robert Grzeszczyk Obrazek użytkownika Robert Grzeszczyk
Równa dostęność i równa niezależność

Lasy nie będące własnością państwa nie powinny mieć innych, różniących je od lasów państwowych cech służących społeczeństwu, w tym ograniczeń wstępu. Jednak ich właściciele nie powinni mieć innych ograniczeń w utrzymaniu statusu leśnego niezależnie od ideologii ekologicznej jaką wyznaje aktualnie państwo. Wszelkie ograniczenia w tym zakresie powinny być rekompensowane właścicielom. Prawo nie może ograniczać działalność gospodarczej właścicieli jeśli w drugim państwie, respektującym założenia ekologiczne UE, tego typu restrykcje są niedozwolone lub niezgodne z zasadami własności. Brak reakcji urzędów państwowych na straty powodowane wdrażaniem czy wprowadzaniem określonych ograniczeń własności powinien być z założenia podwójnym kosztem dla Skarbu Państwa i odpowiedzialnych urzędów.

Zaloguj się albo zarejestruj aby dodać komentarz